ضد خاص ، همان ضد فلسفى است ؛ يعنى « امران وجوديان بينهما غاية التباعد » . بنابراين ، ضد خاص يك واجب ، امرى وجودى است كه با آن واجب ، اجتماع نمىكند ؛ براى مثال ، ضد خاص نماز خواندن ، خوردن يا نوشيدن است كه با نماز جمع نمىگردد ، زيرا مكلف از نظر شرعى نمىتواند در همان حال كه چيزى مىخورد يا مىآشامد ، مشغول نماز نيز باشد . نيز ر . ك : ملازمه امر به شىء و نهى از ضد خاص . ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 108 . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 291 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 352 . حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 2 ، ص 307 . سبزوارى ، عبد الاعلى ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص ( 215 - 214 ) . خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 2 ، ص 24 . سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج 2 ، ص 297 . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 161 . جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 2 ، ص 426 . ضد شرعى شىء معاند و غير قابل جمع با شىء ديگر به حسب شرع ضد شرعى ، مأموربه‌اى است كه در شرع ، ضد مأمور به ديگر محسوب مىگردد : مانند : زدودن نجاست از مسجد هنگامى كه وقت نماز تنگ باشد كه در شرع ضد نماز محسوب مىگردد ، درحالىكه نزد عقل ، اين دو ، ضد هم محسوب نمىشوند ، و يا مانند : خوردن و آشاميدن كه در شرع ضد نماز مىباشد ، ولى در نزد عقل و يا عرف غير متشرعه ضد يكديگر به شمار نمىآيند ، زيرا در نظر عقل و عرف اين امكان وجود دارد كه انسان درحالىكه غذا مىخورد ، نماز هم بخواند ، اما در شرع ، غذا خوردن سبب بطلان نماز و ضد آن محسوب مىگردد . ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 108 . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 91 . ضد عادى شىء غير قابل جمع با شىء ديگر به حسب عادت و عرف ضد عادى ، به معناى مأموربه‌اى است كه در نظر عرف و عادت انجام آن هم‌زمان با مأمور به ديگرى ممكن نمىباشد ، زيرا ميان آن دو از نظر عرف ناسازگارى و تنافر وجود دارد . نكته : طبق بعضى از اسناد ، « ضد عادى » و « ضد عرفى » به يك معنا بوده و معناى آن دو با ضد لغوى مطابقت دارد ، بنابراين ، ضد عادى دربرگيرنده چيزى است كه در نظر عرف و عادت با چيز ديگر ضديت داشته و ضد منطقى و نقيض منطقى و غير آنها را شامل مىشود . سبزوارى ، عبد الاعلى ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 215 . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 91 . ضد عام ترك و عدم يك شىء ضد عام ، مقابل ضد خاص مىباشد . ضد عام يك امر وجودى ، نقيض عدم يا ترك آن است ؛ براى مثال ، ضد عام نماز خواندن ، كه امرى وجودى است ، عدم آن ، يعنى ترك نماز است . ممكن نيست وجود و عدم چيزى در خارج باهم و در يك زمان اجتماع كنند ، بنابراين ، ضد عام هر مأمور به ، ترك همان مأمور به خواهد بود . در كتاب « بحوث فى علم الاصول » آمده است : « الضد العام و هو ما يكون التقابل بينه و بين الواجب بالسلب و الايجاب ، اى النقيض » . « 1 » نكته : ضد عام ، معناى ديگرى نيز دارد كه در اين بحث مورد نظر نيست و آن قدر مشترك بين اضداد وجودى است كه در اصطلاح ، به آن نيز « ضد عام » مىگويند . نيز ر . ك : ملازمه امر به شىء و نفى از ضد عام . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 352 . سبزوارى ، عبد الاعلى ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 214 . صاحب معالم ، حسن بن زين الدين ، معالم الدين و ملاذ المجتهدين ، ص 63 . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 165 . جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 2 ، ص 426 . فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 214 . محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 2 ، ص 212 . ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 108 . حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 2 ، ص 307 . خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 2 ، ص ( 25 - 23 ) . خمينى ، روح اللّه ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 288 . خمينى ، روح اللّه ، مناهج الوصول الى علم الاصول ، ج 2 ، ص 47 . سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج 1 ، ص 297 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 1 ، ص 455 . مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 65 . قدسى مهر ، خليل ، الفروق المهمة فى الاصول الفقهية ، ص 68 . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 448 . ضد عبادى ضدّ نيازمند به قصد قربت ضد عبادى ، مقابل ضد توصلى بوده و عبارت است از ضدى كه

--> ( 1 ) . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 291 .